Nederlands Gregoriaans Festival: eeuwenoude traditie in een nieuwe vorm

Van 14 t/m 16 juni vindt voor de tweede keer het Nederlands Gregoriaans Festival plaats in ’s-Hertogenbosch. Op verschillende plekken in de stad is de traditie van eeuwenoude muziek te horen. Voorzitter Laurens Felix vertelt over het 15 jaar oude festival vanuit uitvalsbasis Babel (voorheen Muzerije) in de Hinthamerstraat.


Het klinkt als een leuk festival, maar wat is gregoriaans eigenlijk?

‘Gregoriaanse muziek is de grondlegger waaruit alle westerse muziek is ontstaan. Destijds werd het door paus Gregorius omarmd en zo onderdeel van de kerkdienst. Het is eenstemmige vocale muziek, wat betekent dat je geen akkoorden of meerdere stemlijnen hebt zoals sopraan, tenor of bas.

Later in de renaissance is gestart met het uitbreiden van de stemmen waaruit polyfone muziek is ontstaan. En daar zijn instrumenten aan toegevoegd, wat zich uiteindelijk heeft doorontwikkeld tot waar we nu zijn. Maar de oorsprong is het gregoriaans met een eenstemmig vocale lijn.

Het Nederlands Gregoriaans Festival heeft als doel de gregoriaanse muziek levend en levendig te houden. Het festival is ontstaan vanuit passie maar ook bezorgdheid van mensen over het gregoriaans. Het werd in het verleden nadrukkelijk in kerken, kloosters en kappelen gezongen. Maar steeds meer koorscholen verdwijnen als gevolg van het sluiten van kerken. Daarmee is er steeds minder oor en oog voor deze traditie. En het sluiten van kerken is nog niet afgelopen. De vergrijzing slaat toe, wat je terugziet in het animo voor kerkkoren. De jonge aanwas is gering. Dat pleit echt voor zo’n festival.’

Ben je eigenlijk niet 1400 jaar te laat met dit festival?

‘Nou, we zouden te laat zijn als er nergens meer enige uitvoering van gregoriaans te horen zou zijn. Vroeger was het heel anders ingericht rond gregoriaanse muziek. Het bleef binnen het eigen netwerk, zoals koorscholen, voor diegenen die actief meededen in een kerkkoor. Als we kijken hoeveel aandacht, tijd en middelen er tegenwoordig beschikbaar zijn voor educatie, dan zijn we helemaal niet te laat.

We hebben heel veel tijd, geld en middelen voor het restaureren van hardware, gebouwen. Net nog heeft de Sint Jan 5 miljoen gekregen voor onderhoud. Het is belangrijk om ook de software, de inhoud, te restaureren en te zorgen dat die muziek gehoord blijft worden. Het gregoriaans heeft zich allemaal in die gebouwen afgespeeld. Daar helpt dit festival aan mee!’

Als land hebben we heel veel tijd, geld en middelen voor het restaureren van hardware: gebouwen. Maar het is belangrijk om ook de software, de inhoud te onderhouden en te zorgen dat deze muziek gehoord blijft worden.

Gregoriaans is niet typisch Bosch. Waarom vindt het hier plaats en niet in een willekeurig andere stad in Nederland?

‘We zijn begonnen in Ravenstein maar hadden de ambitie om een groter festival op te zetten. De locaties en de omgeving van Ravenstein was te klein daarvoor. In 2016 vond het Jeroen Boschjaar plaats, wat voor ons een heel mooie aanleiding was om naar ’s-Hertogenbosch te gaan. De stad heeft een grotere achterban en achtervang voor kunst en cultuur.

Een tijdje geleden stond in de krant dat er in 2019 meer dan 1000 festivals zijn. Ook wij kijken natuurlijk naar de positionering van het festival en waar het past. Zo heeft Utrecht al Festival Oude Muziek en Maastricht Musica Sacra. Het Nederland Gregoriaans Festival zit daar geografisch nu mooi tussenin.

Het sluit daarnaast ook goed aan bij de identiteit van ’s-Hertogenbosch: het historische karakter, katholicisme en kerkmuziek. De accommodaties hier zijn heel toegankelijk. De Sint Jan, de Grote Kerk op het Kerkplein en de Willem Twee Concertzaal (de voormalige synagoge), allemaal prachtlocaties. In Eindhoven bijvoorbeeld, zou dat echt een ander verhaal zijn.‘

Het NGF heeft een aanvraag gedaan bij Lokaal Effectief, een fonds voor cultuurparticipatie. Hoe ziet die participatie eruit bij het Nederlands Gregoriaans Festival?

‘De participatie bestaat uit verschillende delen, een soort drieluik. We hebben verschillende gezelschappen en koren uit ’s-Hertogenbosch die meedoen. Onder andere Vocaal Ensemble Markant en Schola Cantorum, het kerkkoor van de Sint Jan. En we werken samen met vrijwilligers. Veel van hen zijn amper bekend met gregoriaans, en zo kunnen zij ook kennis opdoen over gregoriaanse muziek. En het publiek participeert. Eén van de activiteiten is het meezingen door het publiek. Niet alleen zitten en luisteren zoals traditioneel bij een concert, maar het gevoel creëren dat wat daar gebeurt, door iedereen wordt gedaan.’

Dat doet me denken aan een kerkdienst…

‘Ja, en dan anders. Het programma van dat concert, verzorgt door Wishful Singing, heet ook nog eens Stairway to Heaven.’

En om het aantrekkelijk te maken voor jongeren zet je er een lekkere beat onder?

‘Haha, nou voor de jongeren hebben we verschillende dingen. Er komen acht schola – koren - uit het land, wat overigens een mix van jong en oud is. En we hebben een educatieproject ontwikkeld met het Maurick College uit Vught. Daarmee willen we jongeren kennis laten maken met gregoriaans. Zij gaan onder andere ook zingen in het voorprogramma, op de zaterdag om 16.30. Dan treden eerst de jongeren op, waarna Wishful Singing erbij komt en we met z’n allen een hymne gaan zingen.’

Als mensen twijfelen om te gaan, waar moeten ze dan naartoe?

‘De openbare workshop op zaterdag in Babel (Hinthamerstraat 74) van 13.30 tot 15.30. Die is laagdrempelig en gratis. Het concert op zaterdag van Wishful Singing is ook erg mooi. En het slotconcert is een liturgisch spel. Het is een gezelschap dat niet alleen zingt, maar daaromheen ook rituelen en spel uitvoert, waardoor je de muziek in een andere context kunt plaatsen. Als je die drie dingen bezoekt, krijg je een mooi beeld van het gregoriaans. Voor de echte liefhebbers treedt zaterdagavond in de Sint Jan het wereldvermaarde Franse gezelschap Organum op.’


Het Nederlands Gregoriaans Festival vindt 14, 15 en 16 juni 2019 plaats in onder andere de Sint Jan, de Grote Kerk en Willem Twee Concertzaal (de synagoge). Gemeente ’s-Hertogenbosch heeft het Nederlands Gregoriaans Festival medegefinancierd vanuit fonds Lokaal Effectief met een bedrag van €18.000. Dat is minder dan 25% van de begroting. De andere inkomsten komen o.a. uit kaartverkoop, sponsoring en andere fondsen.